Pochodzenie i hodowla omułka zielonowargiego z Nowej Zelandii

Omułek zielonowargi z Nowej Zelandii (Perna canaliculus) jest dziś jednym z najlepiej zbadanych morskich źródeł kwasów omega-3 w dziedzinie komfortu stawów. Stosowany w wielu suplementach diety dla ludzi i psów, przyciąga uwagę także wyjątkowym sposobem uprawy i naturalnym bogactwem lipidów morskich.

Ale za olejem z omułka zielonowargiego kryje się znacznie szersza historia: historia nowozelandzkiego ekosystemu przybrzeżnego, gatunku endemicznego głęboko związanego z tradycjami Maorysów oraz akwakultury uważanej za jedną z najbardziej oszczędnych na świecie.

Jak uprawia się omułka zielonowargiego? Dlaczego odgrywa on ważną rolę w ekosystemach morskich? W jaki sposób olej jest ekstrahowany, aby zachować cenne składniki aktywne?

Od pochodzenia omułka zielonowargiego po nowoczesne metody ekstrakcji jego oleju, ten artykuł przybliża historię, ekosystem i zrównoważony charakter tego wyjątkowego składnika morskiego.

Wyjątkowy ekosystem morski

Omułek zielonowargi z Nowej Zelandii (Perna canaliculus) jest dziś znany z naturalnego bogactwa lipidów morskich i kwasów omega-3. Zanim jednak zaczęto go stosować w suplementach diety, gatunek ten jest przede wszystkim centralnym elementem nowozelandzkich ekosystemów przybrzeżnych.

Endemiczny dla Aotearoa, maoryskiej nazwy Nowej Zelandii, omułek zielonowargi rozwija się wyłącznie w niektórych strefach przybrzeżnych kraju, w szczególności w Marlborough Sounds, w zatoce Hauraki i w kilku osłoniętych zatokach bogatych w fitoplankton.

Rozpoznawalny po zielonym obrzeżu muszli, może żyć zarówno na skałach, jak i na dnach piaszczystych lub mulistych. W stanie dzikim omułki tworzą czasem prawdziwe podwodne rafy, mogące dawać schronienie licznym gatunkom morskim.

Dziedzictwo związane z kulturą Maorysów

Na długo przed rozwojem nowoczesnej akwakultury omułek zielonowargi był już częścią tradycyjnej diety Maorysów.

Społeczności przybrzeżne zbierały omułki zgodnie z porami roku i spożywały je świeże, suszone lub konserwowane. Niektóre praktyki zbioru i zarządzania strefami przybrzeżnymi opierały się na logice długoterminowej ochrony zasobów morskich.

W kulturze Maorysów ta więź z wybrzeżem wpisuje się w zasadę kaitiakitanga, oznaczającą formę odpowiedzialności za ochronę życia.

Omułek zielonowargi zajmuje do dziś ważne miejsce w tej nowozelandzkiej pamięci morskiej.

Gatunek kluczowy dla lokalnej bioróżnorodności

Omułek zielonowargi to małż filtrujący. Odżywia się, filtrując wodę morską, aby wychwytywać fitoplankton i zawieszone cząstki organiczne.

Ta funkcja pełni kilka ról ekologicznych:

• udział w oczyszczaniu wody,
• krążenie składników odżywczych w ekosystemie,
• tworzenie siedlisk dla innych gatunków morskich,
• stabilizacja niektórych stref przybrzeżnych.

Rafy omułków służą również jako schronienie dla wielu organizmów morskich, takich jak skorupiaki, algi, bezkręgowce czy młode ryby.

Obecność ławic omułków jest często uważana za wskaźnik dobrej kondycji ekologicznej stref przybrzeżnych.

Od dzikich zbiorów do nowoczesnej akwakultury

Do połowy XX wieku omułki zielonowargie były zbierane głównie w stanie dzikim. Wzrost popytu i niektóre intensywne metody połowu stopniowo osłabiły kilka naturalnych raf.

W obliczu tej presji Nowa Zelandia rozwinęła akwakulturę omułków zielonowargich od lat 60. XX wieku.

Uprawa bezpośrednio związana z naturalnymi cyklami

Obecnie większość omułków zielonowargich jest uprawiana w systemach zwanych longlines:

• długie pływające liny utrzymywane przez boje,
• do których zawieszone są pionowe liny,
• na których młode omułki osiadają i rosną.

Metoda ta pozwala omułkom rozwijać się bezpośrednio w ich naturalnym środowisku, bez sztucznego żywienia.

Rozmnażanie omułka zielonowargiego pozostaje również ściśle związane z naturalnymi cyklami oceanicznymi. Dorosłe osobniki uwalniają gamety do wody, a następnie larwy dryfują przez kilka tygodni, zanim osiądą na różnych podłożach morskich. Na tym etapie mówi się o narybku, czyli spat.

Znaczna część nowozelandzkiej akwakultury nadal zależy od dzikiego narybku, zbieranego w sposób naturalny, zanim zostanie przeniesiony na liny hodowlane.

Szybki zbiór dla zachowania jakości

Omułki zazwyczaj osiągają rozmiar zbioru po 12 do 24 miesiącach wzrostu.

Zbiór odbywa się na pokładzie wyspecjalizowanych statków, zdolnych wyciągać długie liny hodowlane za pomocą układów hydraulicznych. Omułki są następnie mechanicznie oddzielane, płukane i sortowane bezpośrednio na łodzi.

Szybkość tego etapu jest kluczowa dla zachowania jakości miąższu, a przede wszystkim stabilności lipidów morskich, naturalnie wrażliwych na utlenianie.

Po zbiorze:

• omułki są szybko transportowane do zakładów przetwórczych,
• miąższ jest stabilizowany w niskiej temperaturze,
• następnie przygotowywany do ekstrakcji lipidów.

Od omułka do oleju

Olej z omułka zielonowargiego uzyskuje się w procesie zwanym ekstrakcją w nadkrytycznym CO₂.

Technologia ta pozwala wyekstrahować lipidy morskie przy ograniczeniu ich degradacji. Ponieważ kwasy omega-3 obecne w omułku zielonowargim są szczególnie wrażliwe na ciepło i tlen, etap ten ma kluczowe znaczenie dla zachowania ich jakości.

Proces polega na użyciu ditlenku węgla w stanie pośrednim między cieczą a gazem. W tym stanie CO₂ działa jak naturalny rozpuszczalnik zdolny do ekstrakcji lipidów bez użycia agresywnych rozpuszczalników chemicznych.

Dlaczego stosuje się ekstrakcję w nadkrytycznym CO₂?

Metoda ta ma kilka zalet:

• ekstrakcja w niskiej temperaturze,
• lepsze zachowanie morskich kwasów tłuszczowych,
• brak pozostałości chemicznych,
• wysokie stężenie bioaktywnych lipidów,
• znaczne zmniejszenie zawartości białek i alergenów.

Uzyskany olej jest następnie filtrowany i chroniony przed utlenianiem, aby zachować jego stabilność.

Zrównoważony zasób

Uprawa omułka zielonowargiego jest często uważana za jedną z form akwakultury najbardziej oszczędnych pod względem zasobów.

W przeciwieństwie do innych produkcji zwierzęcych omułki:

• nie wymagają przemysłowej paszy,
• zużywają bardzo mało wody słodkiej,
• żywią się naturalnie fitoplanktonem obecnym w wodzie.

Analizy cyklu życia przeprowadzone w Nowej Zelandii pokazują również, że uprawiane omułki mają stosunkowo niski ślad węglowy w porównaniu z wieloma innymi źródłami białka zwierzęcego.

Uprawa omułka zielonowargiego generuje około 30 razy mniej emisji CO₂ niż produkcja wołowiny, a jej ślad węglowy jest nawet niższy niż w przypadku tofu.

Thinkstep Anz, New Zealand Government, 2021

W obliczu wyzwań klimatycznych

Choć uprawa omułka zielonowargiego jest uważana za stosunkowo zrównoważoną, pozostaje silnie uzależniona od zdrowia oceanów. Na produkcję może wpływać kilka czynników: ocieplenie wód, zakwaszenie oceanów, letnie epizody śmiertelności, zmiany prądów morskich.

Jakość wód i odporność ekosystemów przybrzeżnych są zatem kluczowe dla zachowania tego zasobu w dłuższej perspektywie.

W obliczu tych wyzwań w Nowej Zelandii rozwija się dziś kilka programów odbudowy ekologicznej, mających chronić siedliska przybrzeżne i odtwarzać naturalne rafy omułków.

Projekty te mają w szczególności na celu:

• odtwarzanie niektórych stref historycznie zdegradowanych,
• wspieranie bioróżnorodności morskiej,
• zwiększanie odporności ekosystemów przybrzeżnych,
• odtwarzanie siedlisk dla ryb i bezkręgowców,
• wspieranie jakości wód przybrzeżnych.

Podsumowanie

Omułek zielonowargi z Nowej Zelandii to nie tylko zwykły składnik morski bogaty w kwasy omega-3. Jego wartość wynika także z ekosystemu, z którego pochodzi: wód przybrzeżnych bogatych w fitoplankton, gatunku filtrującego, kluczowego dla morskiej bioróżnorodności, oraz branży akwakultury wciąż silnie zależnej od naturalnej równowagi oceanu.

Od pozyskiwania narybku, przez uprawę na longlines, aż po ekstrakcję oleju w nadkrytycznym CO₂, każdy etap ma na celu zachowanie jakości lipidów morskich naturalnie obecnych w Perna canaliculus.

Omułek zielonowargi ilustruje również aktualne wyzwania zrównoważonej akwakultury: produkować przy ograniczeniu nakładów, chronić ekosystemy przybrzeżne i dostosowywać się do skutków zmiany klimatu.

W przypadku PERNIXOL® Laboratorium Sensilia wybrało olej z omułka zielonowargiego z Nowej Zelandii ze względu na jego naturalne bogactwo lipidów morskich, kierując się dbałością o jakość surowców, ich identyfikowalność i środowisko pochodzenia.

Źródła naukowe

• Alvarenga, R., Dewulf, J., Guinée, J., et al. Life Cycle Assessment of NZ Mussels and Oysters. Prepared for the New Zealand Ministry for Primary Industries (MPI), Wellington, New Zealand, 2021.
• Elofsson, M., et al., Shellfish Aquaculture and Ecosystem Services: A Review, Frontiers in Marine Science. 2022;9:954404. DOI : 10.3389/fmars.2022.954404
• Jeffs, A. G., Gardner, J. P. A., et al., Greenshell™ Mussel Aquaculture in New Zealand: Environmental Interactions and Sustainability Perspectives, New Zealand Journal of Marine and Freshwater Research. 2018. DOI : 10.1080/00288330.2018.1506487
• Ministry for Primary Industries (MPI). Green-Lipped Mussel Fisheries Assessment Plenary May 2025 – Volume 1. Wellington, New Zealand, 2025.
• NIWA – National Institute of Water and Atmospheric Research. Greenshell™ Mussel Aquaculture.
• Shadbolt, M., Kelly, S., Jeffs, A., Marine Farming and Greenshell Mussel Ecosystems in New Zealand, New Zealand Journal of Marine and Freshwater Research. 2018;52(4):495-515. DOI : 10.1080/00288330.2018.1506487
• The Department of Conservation New Zealand, Marine Farms and the Environment. Wellington, New Zealand.
• Zuidema, S., et al., Carbon Footprint of New Zealand Shellfish Aquaculture, Sustainability. 2023;15(5):3912. DOI : 10.3390/su15053912

Artykuł został napisany przez zespół R&D Laboratorium Sensilia, eksperta w dziedzinie żywienia zwierząt.