Harpagophytum: czy naprawdę jest skuteczne?

Artroza jest jednym z najczęstszych schorzeń stawów u psów. W obliczu tego problemu wielu właścicieli szuka naturalnych alternatyw, aby przynieść ulgę swojemu pupilowi.

Wśród nich harpagophytum procumbens, lepiej znane jako diabelski pazur, jest często przedstawiane jako roślina o właściwościach przeciwzapalnych. Ale co naprawdę mówią badania naukowe, a przede wszystkim, czy jest skuteczne u psa?

Czym jest harpagophytum?

Harpagophytum procumbens, lepiej znane jako diabelski pazur, to wieloletnia roślina płożąca pochodząca z suchych regionów południowej Afryki, głównie z pustyni Kalahari, Namibii i Botswany. Swoją potoczną nazwę zawdzięcza charakterystycznym hakom na owocach, które potrafią czepiać się łap zwierząt rozsiewających roślinę w naturze.

W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim zgrubiały korzeń boczny rośliny. Zawiera on wysokie stężenie substancji czynnych, w szczególności harpagozydów - naturalnych związków należących do rodziny irydoidów, znanych z tego, że pomagają łagodzić stan zapalny i ból. To one miałyby w dużej mierze odpowiadać za przeciwzapalne i przeciwbólowe działanie rośliny.

Historycznie rdzenne ludy San i Khoikhoi z południowej Afryki stosowały harpagophytum, by łagodzić gorączkę, zaburzenia trawienne, bóle stawów, a nawet niektóre rany. Na początku XX wieku roślina została sprowadzona do Europy przez niemieckich osadników, gdzie szybko wzbudziła zainteresowanie medycyny naturalnej ze względu na działanie na bóle reumatyczne. Jej stosowanie upowszechniło się w latach 1970–1980, do tego stopnia, że harpagophytum stało się gatunkiem zagrożonym przez nadmierną eksploatację. Dziś jego zbiór jest ściśle regulowany w celu ochrony zasobów naturalnych.

Występuje w postaci kapsułek, tabletek, proszków lub płynnych ekstraktów, stosowanych zarówno w medycynie ludzkiej, jak i w fitoterapii weterynaryjnej.

Ta długa tradycja stosowania, połączona z włączeniem do medycyny nowoczesnej, wyjaśnia, dlaczego harpagophytum jest często proponowane jako naturalna alternatywa łagodząca objawy artrozy u psa.

Co mówią badania o harpagophytum?

Korzenie harpagophytum zawierają kilka naturalnych związków, które wyjaśniają jego działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. Główną rolę odgrywają wśród nich glikozydy irydoidowe, a zwłaszcza harpagozyd. Znajdują się w nich także flawonoidy (antyoksydanty), fitosterole (łagodnie przeciwzapalne) i kwasy fenolowe (o działaniu łagodzącym).

Te związki działają wspólnie, by hamować stan zapalny i łagodzić ból. Oto, co robią:

• blokują dwa enzymy (COX-2 i LOX) odpowiedzialne za wytwarzanie prostaglandyn i leukotrienów, przekaźników nasilających ból, gorączkę i obrzęk;
• zmniejszają produkcję cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6);
• chronią komórki przed stresem oksydacyjnym;
• oraz zmniejszają wrażliwość nerwów w obszarach bolesnych.

W warunkach laboratoryjnych harpagozyd wykazał zdolność do zmniejszania uwalniania cząsteczek zapalnych, takich jak tlenek azotu i TNF-α, co potwierdza bezpośrednie działanie łagodzące reakcję zapalną (Jang et al., 2003).

Badania in vitro na komórkach

Badania prowadzone na komórkach pokazują, że harpagophytum działa na kilku poziomach. Jego standaryzowane ekstrakty zmniejszają produkcję białek zapalnych, prostaglandyn i COX-2.

Ekstrakt z harpagophytum na bazie alkoholu (60%) zmniejszył produkcję tych substancji, jednocześnie hamując aktywność „przełącznika” stanu zapalnego zwanego AP-1, bez wpływu na inny główny szlak regulacji, NF-κB.

Fiebich et al.

Z kolei oczyszczony harpagozyd blokuje reakcję łańcuchową odpowiedzialną za stan zapalny i ogranicza powstawanie cząsteczek związanych z bólem i sztywnością (Huang et al., 2006).

Prace te potwierdzają, że roślina działa jednocześnie na kilku płaszczyznach, by łagodzić objęte stanem zapalnym tkanki.

Badania kliniczne u ludzi

U ludzi dowody są mocniejsze. Kilka badań klinicznych wykazało:

• umiarkowane, lecz istotne zmniejszenie bólu w artrozie kolana i biodra,
• oraz lepszą ruchomość w przewlekłych bólach krzyża.

Randomizowane badanie wykazało, że 600 mg ekstraktu z harpagophytum dziennie poprawiało stan bólowy i ruchomość u pacjentów z artrozą (Chrubasik et al., 1999).

Metaanaliza potwierdza skuteczność wyższą niż placebo, ale zmienną w zależności od jakości ekstraktu i stosowanej dawki (Brien et al., 2006).

Badania kliniczne u psów

Żadne opublikowane badanie kliniczne nie oceniało jeszcze skuteczności harpagophytum u psa z artrozą. Niektóre doświadczenia właścicieli sugerują poprawę ruchomości, ale te obserwacje pozostają empiryczne i niewystarczające, by wyciągnąć wnioski naukowe.

Podsumowując, dane przemawiają za prawdopodobną skutecznością u ludzi, ale u psów nadal jest ona zbyt słabo zbadana.

Harpagophytum należy zatem traktować jako uzupełniające wsparcie, włączane do kompleksowej opieki pod nadzorem weterynarza.

Ograniczenia i środki ostrożności przy stosowaniu

Mimo wizerunku „łagodnej” rośliny i dawnego zastosowania harpagophytum nie jest cudownym lekarstwem, a jego stosowanie u psa należy rozważać ostrożnie.

Ograniczenia naukowe

• Brak danych klinicznych u psów
• Skromne wyniki: nawet u ludzi efekty są często opisywane jako umiarkowane i zmienne w zależności od osoby.
• Zmienna jakość ekstraktów: zawartość harpagozydu (substancji czynnej) może się silnie różnić w zależności od preparatu. A to właśnie ta zawartość decyduje o skuteczności.

Skutki uboczne i przeciwwskazania

Harpagophytum jest zazwyczaj dobrze tolerowane, ale u niektórych psów mogą wystąpić zaburzenia trawienne (biegunka, wymioty, utrata apetytu), umiarkowane obniżenie ciśnienia krwi oraz możliwe interakcje z niektórymi lekami (leki przeciwzapalne, przeciwzakrzepowe).

Jego stosowanie jest niewskazane:

• u psów cierpiących na wrzody żołądka i dwunastnicy lub przewlekłe zapalenie żołądka,
• w przypadku ciężkich chorób serca lub wątroby,
• u suk w ciąży lub karmiących (ze względów ostrożności, z powodu braku danych).

Znaczenie nadzoru weterynaryjnego

Harpagophytum nie powinno być podawane w długotrwałej samodzielnej terapii. Najlepiej stosować je w ramach kompleksowej opieki (odpowiednia dieta, kontrola masy ciała, suplementy potwierdzone naukowo, fizjoterapia) i za radą weterynarza.

Sprawdzone alternatywy

Choć harpagophytum może stanowić naturalne wsparcie, nie należy go traktować jako jedynej odpowiedzi na artrozę u psa. Najskuteczniejsze podejście pozostaje wieloczynnikowe i łączy kilka czynników potwierdzonych naukowo.

1. Morskie kwasy omega-3

Kwasy tłuszczowe EPA i DHA pochodzące ze źródeł morskich, takich jak olej z omułka zielonowargiego lub olej z alg, wykazały zdolność zmniejszania stanu zapalnego stawów i poprawy ruchomości u psa. W przeciwieństwie do harpagophytum ich skuteczność jest udokumentowana licznymi weterynaryjnymi badaniami klinicznymi.

2. Kontrola masy ciała

Pies z nadwagą wywiera dodatkowy nacisk mechaniczny na stawy, co nasila ból i przyspiesza rozwój artrozy. Redukcja masy ciała jest często pierwszym zaleceniem weterynaryjnym w celu poprawy komfortu stawów.

3. Odpowiednio dobrana aktywność fizyczna

Wbrew powszechnym przekonaniom pies z artrozą nie powinien pozostawać bez ruchu. Łagodne i regularne ćwiczenia (kontrolowane spacery, hydroterapia, fizjoterapia) podtrzymują masę mięśniową i zapobiegają sztywności stawów.

4. Dostosowanie codziennego stylu życia

Poza dietą i suplementami otoczenie psa odgrywa kluczową rolę w komforcie jego stawów. Kilka prostych środków może zrobić różnicę:

• położenie mat antypoślizgowych, aby uniknąć ślizgania się,
• zapewnienie legowiska ortopedycznego lub z pianki z pamięcią kształtu, aby zmniejszyć nacisk na stawy,
• ograniczenie dostępu do schodów,
• wybieranie miękkich podłóg zamiast śliskich płytek lub parkietu.

Podsumowanie

Harpagophytum to roślina stosowana od wieków w celu łagodzenia bólów stawów. Jej związki czynne, w szczególności harpagozyd, mają mechanizmy przeciwzapalne wykazane w laboratorium i częściowo potwierdzone u ludzi. U psa jednak dowody kliniczne wciąż nie istnieją.

Harpagophytum można wypróbować uzupełniająco i pod kontrolą weterynarza, ale nie zastępuje ono lepiej udowodnionych podejść: omega-3, kontroli masy ciała, łagodnych ćwiczeń i fizjoterapii.

Źródła naukowe

• Jang MH, Lim S, Han SM, Park HJ, Shin I, Kim JW, Kim NJ, Lee JS, Kim KA, Kim CJ. Harpagophytum procumbens suppresses lipopolysaccharide-stimulated expressions of cyclooxygenase-2 and inducible nitric oxide synthase in fibroblast cell line L929. J Pharmacol Sci. 2003 Nov;93(3):367-71. doi: 10.1254/jphs.93.367. PMID: 14646256.
• Bernd L. Fiebich, Eduardo Muñoz, Thorsten Rose, Gabriele Weiss, Gerard P. McGregor. Molecular Targets of the Antiinflammatory Harpagophytum procumbens (Devil’s claw): Inhibition of TNFa and COX-2 Gene Expression by Preventing Activation of AP-1. Phytother. Res. 26: 806–811 (2012). DOI: 10.1002/ptr.3636
• Huang TH, Tran VH, Duke RK, Tan S, Chrubasik S, Roufogalis BD, Duke CC. Harpagoside suppresses lipopolysaccharide-induced iNOS and COX-2 expression through inhibition of NF-kappa B activation. J Ethnopharmacol. 2006 Mar 8;104(1-2):149-55. doi: 10.1016/j.jep.2005.08.055. Epub 2005 Oct 3. PMID: 16203115.
• Lanhers MC, Fleurentin J, Mortier F, Vinche A, Younos C. Anti-inflammatory and analgesic effects of an aqueous extract of Harpagophytum procumbens. Planta Med. 1992 Apr;58(2):117-23. doi: 10.1055/s-2006-961411. PMID: 1529021.
• Chrubasik S, Zimpfer C, Schütt U, Ziegler R. Effectiveness of Harpagophytum procumbens in treatment of acute low back pain. Phytomedicine. 1996 May;3(1):1-10. doi: 10.1016/S0944-7113(96)80003-1. PMID: 23194854.
• Brien S, Lewith GT, McGregor G. Devil's Claw (Harpagophytum procumbens) as a treatment for osteoarthritis: a review of efficacy and safety. J Altern Complement Med. 2006 Dec;12(10):981-93. doi: 10.1089/acm.2006.12.981. PMID: 17212570.
• Wegener T, Lüpke NP. Treatment of patients with arthrosis of hip or knee with an aqueous extract of devil's claw (Harpagophytum procumbens DC.). Phytother Res. 2003 Dec;17(10):1165-72. doi: 10.1002/ptr.1322. PMID: 14669250.
• Denner SS. A review of the efficacy and safety of devil's claw for pain associated with degenerative musculoskeletal diseases, rheumatoid, and osteoarthritis. Holist Nurs Pract. 2007 Jul-Aug;21(4):203-7. doi: 10.1097/01.HNP.0000280932.65581.72. PMID: 17627199.

Ten artykuł został napisany przez zespół R&D Laboratorium Sensilia, eksperta w dziedzinie żywienia zwierząt.